Uşak’ın İstiklalinde Nahçıvan’lı Hacı Cebbar

Hacı Cebbar (Kömek) Bey (1869-1948); 1920 yılında Azerbaycan’ın Nahçıvan Vilayeti’nden Anadolu’ya gelerek Uşak’ın Yunan İşgali’ne uğramasından birkaç ay önce Uşak’ta bir halı mağazası açar. Hacı Cebbar Bey Kurtuluş Savaşı’na önemli katkılarda bulunan gizlide kalmış kahramanlardan.

Hacı Cebbar Bey’in memleketi Nahçıvan, İngilizlerin desteğini alan Ermeniler tarafından 20 Mayıs 1919’da işgal edilmişti. Ermenilerin Nahçıvan’dan Oltu’ya kadar ki bütün bölgelerde Müslüman ahaliyi baskıları artmış, “katliam ve yağmacılıkla” bölge halkını göçe zorlamaktaydı.Müslüman halka Anadolu içlerine göç etmesi için 3 yıllık süre tanınmıştır. Bu süre içinde göç etmeyen halk Rus vatandaşı sayılacaktı. 3 yıl içinde bölgeden 120 bin Türk Anadolu’ya göç etmiştir.

Milli Mücadele’nin başlaması ile birlikte emperyalist güçlere karşı savaşta Ankara Hükümeti’nin yanında olduğunu belirten Azerbaycan Türkleri fiilen yıkılan Osmanlı Devleti’nin ardından Ankara’da oluşan bu yeni Türk hükümetine hem siyasi, hem askeri ve hem de ekonomik olarak destek verdi. Azerbaycan Türkleri Bakü kurtarılırken canlarını veren Anadolu’da ki kardeşlerine bedeli ne olursa olsun sahip çıkıyorlardı. İşte kardeşlerine yardım eli uzatan Azerbaycan Türkleri’nden biri de Hacı Cebbar (Kömek) Bey idi.

Yunan Ordusunun işgal etmesine aylar kala Uşak’ta halı mağazası açmanın mantığı nedir? İşgal ateşinin Anadolu’yu sardığı böyle bir zamanda Nahçıvanlı bir tüccarın burada ne işi vardır?..vs.gibi sorularla araştırmaya başladığımda karşıma öyle bir hikaye çıktı ki; Şeyhzade Hacı Cebbar (Kömek) Bey Ermeni işgali altında ki memleketi Nahçıvan’ın istiklalini Anadolu’nun kurtuluşunda görüp Azerbaycan’dan topladığı yardımla Anadolu Kuvva-i Milliyesine koşan büyük bir vatanseverdi.

Azerbaycan Türkü bu büyük kahramanın hayatına gelin beraber bakalım;

Şıkzade(Şeyhzade) Hacı Cebbar (Kömek) Bey (1869-1948)

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; Azerbaycan Cumhuriyeti Nahçıvan Özerk Bölgesi şehirlerinden Şerur kentinin Yenice Köyü’nde 1869 yılında doğmuştur.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey’i arşiv kayıtlarında aşağıda ki isimlerle görmek mümkündür;

  • Hacı Cebbar (Kömek)
  • Şıkzade Hacı Cebbar
  • Hacı Cebbar Vayzade
  • Hacı Cebbar Nakizade
  • Yeniceli Hacı Cebbar
  • Genceli Hacı Cebbar
  • Nahçivanlı Hacı Cabbar
  • Hacı Cabbar Tağızadə

Eğitimi sonrası ticaretle uğraşmaya başlamış ve İran’dan getirdiği çeşitli malları ülkesinde satan önemli bir tüccar haline gelmiştir.

Kardeş Kömeği” (Kardeş Yardımı) Komisyonu

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; Azerbaycan aydınları tarafından 1915’te gizlice kurulan “Kardeş Kömeği” (Kardeş Yardımı) Komisyonu içinde yer alarak savaş nedeniyle yetim kalan Türk çocuklarına, kimsesizlere, ihtiyaç sahiplerine, yaralı Osmanlı askerlerine yardım etmek, Osmanlı Devleti için Çanakkale’de savaşacak gönüllü Azerbaycan birlikleri hazırlamak, hatta biraz daha ileri giderek Rusya tarafından esir alınıp Bakü’deki Nargin adasında tutsak bulunan Türk esirlerini gizlice kurtarıp Osmanlı’ya geri göndermek gibi faaliyetlere katkıda bulundu.

Azerbaycan bölgesi, 1827 yılında Rus işgaline uğrayıp, tekrar Anavatan’a katıldıkları 1918 yılına kadar 90 yıl Rus işgal ve esareti altında kaldı.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey Çanakkale Harbinde

Nahçıvanlı Bir Aile

Hacı Cebbar (Kömek) Bey;1914 yılında Çanakkale Savaşı’na 45 yaşında olmasına rağmen gönüllü olarak katılmış bir savaş gazisidir. Azerbaycan , 1.Dünya Savaşı sürecinde Çanakkale cephesinde verilen mücadele sırasında Türklük ve Müslümanlığın ayakta kalması için bu uğurda şehit olan 3 bin Şehid vererek Çanakkale Zaferine büyük katkı vermişti.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey Nahçıvan İstiklal Mücadelesinde

1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda 3 Mart 1878 de yapılan Ayestafanos antlaşması uyarınca Elviye-i Selâse (Üç Liva/Kars- Ardahan ve Batum) savaş tazminatı olarak Ruslara verilmiş, I. Dünya Savaşı sonucu imzalanan 3 Mart 1918 tarihli Brest-Litovsk Antlaşmasına göre ise bu topraklar tekrar Türkiye’ye katılmıştı.

Çarlık Rusya’nın yıkılışından sonra kurulan geçici hükümet, 9 Mart 1917’de Kafkas dağlarının ötesindeki vilayetleri ve Osmanlılardan alınmış toprakları Özel Transkafkasya Komitesi (Ozakom)’ne yönetimine vermiştir. Geçici hükümetin Doğu Anadolu ile ilgili 9 Mayıs 1917 tarihinde aldığı kararla Rusya’nın işgali altındaki topraklara Ermeni idarecilerin atanması uygun görülmüştür.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; 1917 yılında Osmanlı-Rus savaşı sonrası Ruslar çekildiği Kafkasya bölgesine Ermeni ve Gürcü Kuvvetlerini hakim kılmasıyla başlayan süreçte bağımsızlık mücadelesinin içinde yer aldı.1917 yılına gelindiğinde Osmanlı artık birçok cephede yenilmeye başlamış ve durum öncekinden çok daha kötü hale gelmişti.

Bolşevik Rusya için Osmanlı-Rusya sınırında bir Ermeni devletinin kurulması ordunun kendi çıkarları açısından çok önemliydi.Rusya’nın Ermeni vatandaşlarından ibaret bir kolorduyu kurarak başına da görevlendirdiği aslen Ermeni olan Nazarbekyan Doğu Anadolu istikametinde ilerleyerek Erzincan, Erzurum, Bayburt ve Gümüşhane’ulaştı.

17 Mayıs 1918’de Nahçıvan’a gelen Halil Bey, hem Ermeni mezalimine karşı Nahçıvan halkını teşkilatlandırmak, hem de Türk askeri harekatını kolaylaştırmak için çalışmalara hemen başlamıştı.

Türk ordusunun bölgeyi terk etmesinden sonra Müslüman halkın Ermeni tecavüzü ile karşı karşıya kalması üzerine Nahçivan Milli Şûrası, Türk askeri makamlarının teşviki ve yerli ahalinin de oluru ile 18 Kasım 1918’de bağımsız Aras- Türk Cumhuriyeti Hükümeti’ni de tesis etmişti.

Ocak 1919’da Nahçıvan’ı işgal eden İngiliz birlikleri Aras- Türk Cumhuriyeti’ni tanımaktan çekinip, onu Türklerin kurmuş olduğu “oyuncak bir hükümet” gibi görmüşlerdi.

Nahçivan halkının iradesine zorla Ermeni idaresine verilmesi, ister Azerbaycan siyasi çevrelerinde, isterse de Müslüman ahali arasında nefretle karşılanmıştır.Fakat Azerbaycan halkının itirazına kulak tıkayan İngilizler, Ermenilerin bölgedeki faaliyetlerine geniş imkanlar sağlayıp yapılan vahşilikler karşısında da sessiz kalmışlardı.

Kazım Karabekir Kuvvetleri Nahçıvan’da

Batum Antlaşması imzalandığı sırada  4 Haziran 1918’de Nahçivan kazası Osmanlı birliklerinin kontrolü dışında bulunmaktaydı. Bölgede yönetimi elinde tutan Nahçivan Milli Şûrası, Ermeni tecavüzüne karşı koyamayınca Kâzım Karabekir Paşa’dan yardım talebinde bulunmuştu.

15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir Paşa; Nahçıvan’da bir direniş meydana getirmek için 11. Tümenden Yüzbaşı Halil‘i görevlendirdi. 17-18 Temmuz 1919’de Yeniceli Hacı Cabbar’ın rehberliğinde Doğubeyazıt’dan gizlice sınırı geçerek Ağrı Dağı eteklerini takib ederek Yenice’ye varmış ve halk tarafından coşkuyla karşılanmıştı. 

İlk icrâât olarak yüzbaşı Halil ve Üsteğmen Edip idaresinde Yenice’deki Ermeni alayına baskın planlandı. Teğmen Osman Nuri, Noraşin’deki Ermeni kuvvetlerini gözetime aldı. Üsteğmen Naci, Revan’dan gelmesi muhtemel kuvvetlere karşı Dehne boğazını tuttu. Şahtahtı’ndaki Ermeni bölüğüne karşı Milis Kuvveti Komutanı İbrahim Ağa tedbir almakla görevlendirildi. Yeniceli Hacı Cebbar ve ileri gelenlerden Abbaskulu ile diğerlerinin toplandığı 2.000 atlı ve yaya kuvvetle, 19/20 Temmuz 1919’da, silahlarının çoğu Yenice îstasyonu’ndaki zırhlı trende bulunan Ermeni kuvvetlerine karşı baskın yapıldı. Ermenilerden bir zırhlı trenle dört top, 42 makineli tüfek ve 200 kadar esir alındı. Bunun üzerine, General Şolkovnikof Nahçıvan Garnizonu’nu terk ederek Zengizor’a çekildi. Ermeni kuvvetleri de Nahçıvan’dan ayrılarak Revan’a gitmek zorunda kaldılar. Böylece, Nahçıvan’da millî idare yeniden kuruldu. 

Kazım Karabekir komutanlığındaki I. Kafkas Kolordusu harekete geçti ve kısa bir zamanda yukarıda söz konusu bölgeler dahil Trabzon’a kadar olan topraklar kurtarıldı.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey Anadolu’nun Milli Mücadelesinde

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; Milli Mücadele’nin başlaması ile birlikte kardeşlerinin bağımsızlığı için mücadele edecek nice yiğit Azerbaycan Türkü’nü Anadolu’ya gönderilmesini organize eden cemiyet insanıdır.Durumun vahametini gören “Kardeş Kömeği” komisyonu Hacı Cebbar (Kömek) Bey’i temsilcisi olarak Anadolu’da ki Milli Mücadeleye yollamak üzere yazışmalara başladı.

Anadolu’nun işgal edildiği 1919 senesinde 50 yaşında idi.Şark İlleri Müdafaa-i Hukuk-i Milliye Erzurum Cemiyeti ve Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin ortak uğraşları sonucu Erzurum Kongresi’nin toplanması kararı alındığı haberi üzerine Elviye-i Selase halkından olan Nahçıvanlılar, Hacı Cabbar Beğ’i kendi temsilcileri olarak göndermeye karar vermişler ve o da katılma talebini beyan ettiği bir müracaat telgrafı çekmişti.

1 Haziran 1919 tarihinde çekilen telgrafta Cebbar Bey şunları yazıyordu:

Nahçıvan, Şeril (Şerür), Ordubad, Vedibasar illerinin Müslüman halkı tarafından seçilmiş olan Hacı Cabbar Nakîzâde Erzurum’da toplanan kongreye delege olarak katılmak isteğimin görüşülüp karara bağlanarak bildirilmesini istemekteyiz.

Nahçivan ve havalisinde İslâm ahali vekili Hacı Cebbar Nakîzâde

3 Haziran 1919 tarihinde Erzurum Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti’ne ikinci bir telgraf çekilmiştir. Bu telgrafta ise şunlar yazmaktadır:

Azim bir İslam memleketinin hayati meseleleri hususunda istişare etmek üzere oraya gelmek özel isteğimdir. Lakin Bayezıd(Nahçivan) şehrinden kongreye delege atanmadığı için,teş başıma gelemeyeceğim açıktır.İngiliz Askeri’nin Nahçivan’dan çekilmesi,müslüman halka reva görülen zulümlerin incelenmesi ile durumun değişimine sebep olmuştur.Ermeni kuvveti,sanki yokmuş hükmündedir. Son talimat ve tavsiyyelerinizin, intizarındayım.

Nahçivan Vekili (Murahhas) Hacı Cebbar (KÖMEK)

İngilizler’in, 14 Nisan 1919 günü Kars Parlamentosu’nu basarak Ermeniler’e teslim etmeleriyle başlayan Nahçıvan istiklal mücadelesi şiddetini gittikçe artırarak devam eden Ermeni mezalimi ve Kars çevresinde kurulan Milli Şuraların Ermenilere karşı mücadelesi, Türk Ordusu’nun 1920 Doğu Harekatı’na kadar sürmüştü.

16 Mart 1920 tarihinde Moskova’da imzalanan “Türkiye- Sovyet Rusya Dostluk ve Kardeşlik Anlaşması”nın 3. ve 13 Ekim 1921 günü Kars’ta imzalanan “Türkiye ile Ermenistan,Azerbaycan ve Gürcistan Arasında Dostluk Anlaşması”nın 5. maddesi de “Nahçıvan”bölgesinin özerkliğini güvenceye alınmıştır.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey Uşak’ta

Hacı Cebbar Bey, bu olaylardan sonra 1920 yılı bitmeden Anadolu’ya gelerek Uşak’ta bir halı mağazası açtığı sırada Anadolu’da Milli Mücadele bütün şiddeti ile devam ediyordu.

Nahçivan; Halveti Tarikatı’nın kurucusu, 14. yüzyılın başlarında, Gilan’a (Geylan) bağlı Lahican nahiyesinde doğan Şeyh Ebu Abdillah Siracüddin b. Ekmelüddin Pîr Ömer Halveti’nin memleketidir.Hacı Cebbar (Kömek) Bey’in Milli Mücadele döneminde ikamet için Uşak’ı seçmesinin nedeni; Uşak’ın Anadolu’nun önde gelen Halveti merkezlerinden biri olması hasebiyle olsa gerektir.

Yunan Ordusunun işgal etmesine aylar kala Uşak’ta halı mağazası açmanın mantığı ne idi?

Ermeni zulmü altında ki Nahçivan ahalisi vekili Hacı Cebbar Bey ; Nahivan’nın kurtuluşu için tek çarenin Mustafa Kemal liderliğinde ki Ankara Hükümeti olduğuna emindi. Erzurum Kongresine kabul edilmemişti. İtilaf Devletleri’nin Anadolu işgali sonrası Osmanlı Hükümeti yok hükmüne düşmüştü. Anadolu’da ki Kurtuluş Mücadelesi’nin en hararetli olduğu ve komuta kademesinin bulunduğu yer Batı Anadolu idi. Bu cephenin merkezinde ise, Uşak yer alıyordu. Mustafa Kemal önderliğinde ki komuta kademesini Nahçivan’da ki Ermeni zulmü hakkında harekete geçmeye ikna etmeliydi.

Hacı Cebbar Bey Tekalif-i Milliye Rekortmeni

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; Anadolu’da Milli Mücadele bütün şiddeti ile devam ettiği günlerde Uşak kazasında bir Halı dükkanı açarak Ankara Hükümeti’nce toplanan Tekalif-i Milliye(Milli Vergi) gereği ödenmesi gereken %10 oranının çok üzerinde ki ödemeyle Türk Hükümeti’nden “Takdirname” almıştır. Bu ödeme Mustafa Kemal’in dikkatini çekecektir.

Kim bilir belki Uşak Kent Merkezinde ki Mahallelerden biri olan “Köme Mahallesi” ismini Hacı Cebbar (Kömek) Bey’den almıştır.

Mustafa Kemal Paşa 5 Ağustos 1921 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kendisine tek elden güç verdiği Başkumandanlık Kanunu’na dayanarak Tekalif-i Milliye(Milli Vergi) emirlerini yayınlamasıyla Milli Mücadele’nin masraflarına harcanmıştır.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; Kurtuluş Savaşı’na katkıları nedeniyle Beyaz Şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirilmiştir.

Hacı Cebbar (Kömek) Bey; Milli Mücadele boyunca Kazım Karabekir Paşa ile oldukça yakın bir ilişki içinde olacaktır. 1921 yılında Kars’a yerleşen Hacı Cebbar Beğ’e, burada Kazım (Karabekir) Paşa tarafından Mustafa Kemal Paşa’nın emri ile arazi bağışı yapılmıştır.

Hacı Cebbar Bey’e Kömek Soyadını Atatürk Verdi

Milli Mücadele’nin zaferle neticelenmesinin ardından savaş sırasında Türkiye’ye katkıları sebebiyle “Beyaz Şeritli İstiklal Madalyası” alan bu cesur Azerbaycan Türkü’ne 21 Haziran 1934’te kabul edilen Soyadı Kanunu’ndan sonra bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından KÖMEK soyadı verilmiştir. Atatürk tarafından zafere yaptığı katkılar nedeniyle Anadolu Türkçesinde ki “Yardım” kelimesinin Azerbaycan lehçesinde ki karşılığı olan “Kömek “ kelimesi soyadı olarak verilmiştir.

Kafkasya topraklarında başlayıp Anadolu’da devam eden hayatında Mustafa Yaşar adlı bir oğlu, İsmet ve Mürvet adlarında iki kızı olan Hacı Cebbar Beğ kızlarını İsmet İnönü’nün Bakü doğumlu iki yaveri(biri Mürsel Bakü)ile evlendirmiş ve 1948 yılında Kars’ta vefat etmiştir.

Ankara Hükümeti ile iletişim halinde olup Kafkasya’da yaşananları haber almasını sağlayan, Erzurum Kongresi’ne katılmak için telgrafla başvuru yapan, Anadolu’da sürdürdüğü yaşamı boyunca Milli Mücadele’ye ekonomik katkı sunan Azerbaycan Türkleri’nden biri de Hacı Cebbar Beğ’dir. Soyadı Mustafa Kemal Atatürk tarafındanözel olarak verilen, vatana katkıları nedeniyle İstiklal Madalyası alan bu cesur Türk, Türkiye-Azerbaycan kardeşliğinin ve “Tek Millet-İki Devlet” şiarının en nadide köşe taşlarından biridir.

Atatürk Ankara’da yaşamayı teklif etmesine rağmen reddetti ve Kars’a taşındı. 1948’de Kars’ta öldü.

Kaynakça

  1. AĞAYEV, Mehman, Milli Mücadele Yıllarında Türkiye ve Azerbaycan İlişkileri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2006 ASLAN Betül, I. Dünya Savaşı Esnasında “Azerbaycan Türkleri”nin “Anadolu Türkleri”ne “Kardaş Kömeği (Yardımı)” ve Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi, Atatürk Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını:129, Ankara 2000. ATNUR, İbrahim Ethem, "Moskova ve Kars Antlaşmalarına Göre Nahçıvan", 3. Uluslararası Kafkasya Tarih Sempozyumu (Kars Antlaşması ve Bölgesel Etkileri) 13-15 Ekim 2011/Kars, Bildiri Kitabı, Ed. Prof. Dr. Selçuk Ural&Arş. Gör. Süleyman Tekir, Kars 2012,
  2. https://www.researchgate.net/profile/Sueleyman_Tekir/publication/311696026_3_ULUSLARARASI_KAFKASYA_TARIH_SEMPOZYUMU_KARS_ANTLASMASI_ve_BOLGESEL_ ETKILERI/links/58552da108ae77ec37067b6d/3-ULUSLARARASI-KAFKASYA-TARIHSEMPOZYUMU-KARS-ANTLASMASI-ve-BOeLGESEL-ETKILERI.pdf, Erişim Tarihi 06.07.2019.
  3. ATNUR, İbrahim Ethem, Osmanlı Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahçivan (1918-1921), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2001. BAL, Halil, "Brest-Litovsk Antlaşması'ndan sonra Türkiye ve Ermeniler", http://cdn.istanbul.edu.tr/statics/ataturkilkeleri.istanbul.edu.tr/wpcontent/uploads/2013/03/ydta-05-bal.pdf, Erişim Tarihi 05.07.2019.
  4. Büyük Devletler Kıskacında Bağımsız Azerbaycan 1918-1920, ed. Dr. Qiyas Şükürov & Vasif Qafarov, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2010. DAYI Esin Derinsu, “Milli Mücadele Döneminde Elviye-i Selase ve Nahçıvan”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XXII S. 64-65-66, Mart-Temmuz-Kasım 2006, Ankara 2006. ERİM, Nihat,
  5. Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Cilt 1, Osmanlı İmparatorluğu Andlaşmaları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1953. http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.66.pdf, Erişim Tarihi 06.07.2019. https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d01/c008/b143/tbmm0100814 30062.pdf, Erişim Tarihi 06.07.2019.
  6. KASIMOV, Hacı İbrahim, “Nevruz Bayramı”, İkdam, 9 Mart 1915, no. 65.
  7. KIRZIOĞLU, M. Fahrettin, Bütünüyle Erzurum Kongresi, Cilt I, Kültür Ofset Ltd Şti, Ankara 1993. MEHMETZADE, Mirza Bala, “Kafkasya İslam Ordusu” Azerbaycan, No:4-5, 1954. Milli Egemenlik Belgeleri, Derleyen Sefer Yazıcı, TBMM Basımevi, Ankara 2015. TBMM Zabıt Ceridesi, I, 1336, s.16, https://www.tbmm.gov.tr/tarihce/ataturk_konusma/24_04_1336.pdf, Erişim Tarihi 06.07.2019 Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Ankara 1945, Devre I, C. I.
  8. TOPAL, Coşkun, "Türk-Rus İlişkileri ve Moskova Anlaşması", Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 4/6, 2018, http://www.ktu.edu.tr/dosyalar/karendergi_624d1.pdf, Erişim Tarihi 06.07.2019.

Yazan : Ömer Aşçı

Önceki Yazı
Sonraki Yazı

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir